Nurettin Elverir'in 21 Temmuz 2022 tarihli Yenigün Gazetesi'ndeki köşe yazısıdır.

Sevgili dostlar, değerli okurlar; hepinize merhabalar.

Önceki yazımda işçinin iş sözleşmesinden doğan borçlarını ve yükümlülüklerini değerlendirmiştim. Bu yazımda ise bir önceki yazımın devamı niteliğinde ikinci bölüm olarak işverenin iş sözleşmelerinden kaynaklanan borçlarını aktarmaya çalışacağım.

Değerli okurlar, işverenin iş sözleşmesinden doğan borçları ve yükümlülüklerini bir kez daha hatırlatmak istiyorum. Ücret ödeme borcu, işçiyi gözetme ve koruma borcu, eşit davranma borcu, özlük dosyası tutma, çalışma belgesi verme, malzeme sağlama, buluş yapana bedel ödeme borç ve yükümlülüklerini gelin beraberce değerlendirelim.

İşverenin Ücret Ödeme Borcu: İş kanununa göre ücret; bir kimseye ilke olarak yaptığı bir iş karşılığında işveren tarafından para ile ödenen tutar olarak tanımlanmıştır. Ücret, anayasal güvenceye de alınmıştır. Anayasaya göre ücret; emeğin karşılığıdır. Ücret, sıradan bir alacak olmayıp, işçinin temel geçim kaynağı olduğundan sosyal bir hak olarak düzenlenmiştir. Dar anlamda ücret; temel ücret olarak ta adlandırılıp, ayni (eşya) olarak kararlaştırılamaz ve ödenemez. Para olarak ödenmek zorundadır. İşçiye sağlanan yan menfaat olarak tanımlanan prim, ikramiye, sosyal yardım ve diğer ödemeler temel ücrete dahil değildir. İşçiye temel ücret dışında sağlanan para veya para ile ölçülmesi mümkün olan menfaatlere giydirilmiş ücret olarak tanımlanır.

Değerli okurlar bu konuda en önemli nokta şudur: İş kanununa göre; fazla çalışma/fazla mesai ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücreti, hafta tatili ücreti, yıllık izin ücreti ve iş güvencesi tazminatı temel ücretler üzerinden hesaplanmaktadır. Kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı ise giydirilmiş ücret üzerinden hesaplanmaktadır.

Değerli okurlar; işveren kanuni bir sürede işçinin ücretini ödemek zorundadır. Nedir bu zorunlu ödeme süresi? Mücbir sebepler dışında normal ödeme tarihinden itibaren 20 gün içinde ücretin ödenmemesi halinde işçi, iş görme sorumluluğunu ifa etmekten/yerine getirmekten kaçınma hakkına sahiptir. İşverenin ödeme güçlüğüne düşmesi, işverenin borcunu ortadan kaldırmaz. İşçi, ücretini mevduata uygulanan en yüksek faizi ile birlikte işverenden talep edip dava edebilecektir. Ücret ödendiğinin ispatı ise işverene aittir. Ücret alacaklarında zaman aşımı süresi beş yıldır.

İşçiyi Gözetme ve Koruma Borcu: İşverenin işçiyi gözetme borcu çok geniş kapsamlı bir borçtur. İşveren genel olarak işçinin kişiliğini korumak ve kişisel haklarına saygı göstermekle sorumludur. Ayrıca işçinin bedensel bütünlüğünün, yaşam ve sağlığının yanında, şeref ve onurunun ve de özel yaşam alanının korunmasını da içerir. İşçilerin işyerinde psikolojik veya cinsel tacize uğramamaları da bu geniş kapsam içinde olup bu korumanın gereğidir. Özel hayatın gizliliği, din ve vicdan hürriyeti, düşünce hürriyeti gibi temel hak ve özgürlükler anayasal bir yükümlülük çerçevesinde yine bu kapsamdadır. İşçiye zarar verici davranışlardan kaçınmak ve işçinin kişisel verilerini korumak gibi yükümlülükleri bulunmaktadır. 

İşveren, işçinin yaptığı iş dolayısıyla uğrayabileceği zararlara karşı iş sağlığı ve iş güvenliği için gerekli önlemleri almak zorundadır. İşveren, makinaların kullanılmasından oluşabilecek tehlikelerden ve önceden alınabilecek tedbirlerden işçilerini haberdar etmek zorundadır. İşçiler de iş sağlığı ve güvenliği için alınan bu tedbir ve şartlara uymak ve yazılı talimatları yerine getirmekle yükümlüdür.

Bu borcun çerçevesini net olarak çizmek, bu kapsama girecek hususların tamamını önceden belirlemek zordur. Bu sebeple işverenin bu borcunun kapsamı her iş ilişkisinde ayrıca değerlendirmek daha doğru olabilecektir. İlgili mevzuat hükümlerinin yanında dürüstlük ve iyi niyet kuralları ile belirlenebilmektedir. Mevzuatta birçok kural ve düzenleme bulunmaktadır. Ancak şu da kesinlikle unutulmamalıdır değerli okurlar: ister mevzuatta açıkça öngörülmüş olsun, isterse olmasın işçilerin sağlığı ve güvenliği için işveren gerekli tedbirleri almak zorundadır. Aksi halde işveren bu borcunu yerine getirmemesi yüzünden işçilerin ölümü halinde veya uğradıkları zararı tazmin etmekle mükelleftir. Ancak şunu da belirtmeden geçmeyelim değerli okurlar. İşçi sağlığı ve güvenliği kapsamında yer alan tüm önlemleri objektif olarak aldığını ispat eden işveren sorumluluktan kurtulur.

Değerli okurlar; İşçiyi gözetme ve koruma adına aşağıdaki yönetmelikler çıkarılmış olup tüm tarafların bunları detaylı olarak incelemesinde büyük yarar vardır.

·         İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği

·         Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği

·         Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkındaki Yönetmelik

·         Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği

·         Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik

·         Kansorejen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik

·         Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik

İşverenin Eşit Davranma Borcu: Hem Anayasal olarak hem de İş Kanunu gereği işverenin eşit davranma borcu / yükümlülüğü bulunmaktadır. Eşit davranma veya eşit işlem yapma borcunun özünde ise aslında ayrım yapmama veya ayrım yasakları vardır.  İşçiler arasında ayrım yapmaması, farklılık yaratmaması anayasal olmakla birlikte uluslararası bir öneme sahip bir kavramdır. Anayasaya göre herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Anayasanın bu hükmü gereği işverenin de eşit davranma yükümlülüğü bulunmaktadır.

Değerli okurlar işverenin eşit davranma borcunun bazı koşullarda gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu koşullar; aynı işyerinde çalışan işçilere karşı olması (işyerinde birlik), eşit davranmama olayının aynı zaman diliminde meydan gelmiş olması (zamanda birlik), birden fazla işçiye yönelik kolektif bir uygulama olması gerekmektedir. İşveren penceresinden bakıldığında ise; farklı bir uygulama yapılmasını objektif olarak haklı çıkarabilecek; bir neden söz konusu olduğu takdirde, işverenin eşit davranma borcunu ihlal etmediği öne sürülebilmektedir. Hemen, objektif nedenler nedir diye aklınıza soru geliyordur. Objektif nedenler; kıdem, performans, öğrenim, düzeyi, gibi nedenler olabilmektedir.

İspat yükü işçide olmakla birlikte; eşit davranma borcuna aykırı hareket eden işverenden; iş kanununa göre ihlale maruz kalan işçi, dört aylık temel brüt ücreti tutarında tazminat talep edebilmektedir.

Özlük Dosyası Tutma Yükümlülüğü: İş Kanununa göre işverenler, işyerinin faaliyeti ne olursa olsun çalıştırdıkları her personel için özlük dosyası bulundurmak zorundadır. Özlük dosyasında, iş başvuru formu, sözleşmesi, görev tanımı, kimlik, fotoğraf, ikametgah, adli sicil kaydı, İsg eğitim belgesi, sağlık raporları, diploma, deneme değerlendirme formu, ihtarname, tutanak, disiplin kararları vs. gibi belgeler yer almaktadır. İşveren, bu belgelerle ilgili olarak Kişisel Verilerin Korunması Kanununa uygun hareket etmelidir.

Çalışma Belgesi Verme Yükümlülüğü: Borçlar Kanunu ilgili maddesi gereğince İşveren, işçinin isteği üzerine, her zaman, işin türünü ve süresini içeren çalışma belgesini vermekle yükümlüdür.

Malzeme Sağlama Yükümlülüğü: Aksine bir uygulama ve sözleşme hükmü yoksa işveren, işçinin kullanacağı malzeme, araç ve gereci temin etmekle yükümlüdür. İşveren ile anlaşarak, işçi kendi araç gereç ve malzemesini de kullanabilir. Aksi bir yerel adet yoksa ya da anlaşmada kararlaştırılmadıkça, bunun için işveren, işçiye uygun bir karşılık ödemekle yükümlüdür.

Buluş Yapana Bedel Ödeme Yükümlülüğü: İşçi bir buluş yaparsa, buluşun tanımı, işverenin bu buluşun bedelini ödeyip ödemeyeceği, ödeyecekse ne kadar ödeyeceği, ne zaman ödeyeceği, gibi konular; Sınai Mülkiye Kanunu, Borçlar Hukuku, Türk Patent Hukuku ve bazı Kanun Hükmünde Kararnameler ile ilgili bir konudur. Çok detaylı olarak analiz edilmesi gerektiğinden bu konuya girmeden yazımı sonlandırmak istiyorum. 

Sevgili dostlar, her türlü sorularınıza cevap vermeye her zaman hazır olduğumu bildirir; hepinize sağlıklı ve keyifli günler dilerim.