Sebepsiz zenginleşmenin şartları, işlevleri, hüküm ve sonuçları

Sebepsiz zenginleşmenin şartları, işlevleri, hüküm ve sonuçları

Sebepsiz zenginleşme; bir kimsenin mal varlığının, haklı bir sebebe dayanmadan başka bir kimsenin mal varlığı aleyhine çoğalmasıdır. Türk Borçlar Kanunu madde 77’ye göre de haklı bir sebep olmaksızın, bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişi, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür; Bu yükümlülük, özellikle zenginleşmenin geçerli olmayan veya gerçekleşmemiş ya da sona ermiş bir sebebe dayanması durumunda doğmuş olur.

Burada görüldüğü üzere bir borç ilişkisi ortaya çıkmaktadır ve kanunda belirtildiği üzere de bahse konu bu borç ilişkisinde İADE durumu söz konusu olacaktır.

·         Sebepsiz Zenginleşmenin Şartları Nelerdir?

1-      Zenginleşme

Burada, sebepsiz zenginleşen kimsenin malvarlığında bir artış meydana gelir veya pasifi azalır. Yani malvarlığının aktifinin artması, malvarlığının pasifinin azalması ve fakirlikten kurtulma halleri zenginleşmeyi ifade eder. (1)

2-      Zenginleşmenin Haklı Bir Sebebe Dayanmaması

Bahse konu zenginleşmenin muhakkak haklı bir sebebe dayanmaması gerekir. Yani zenginleşme sebepsiz olmalıdır.

3-      Fakirleşme

Burada, bir kimsenin malvarlığında azalma, diğer başka bir kimsenin de buna karşılık malvarlığında artış olmalıdır.

4-      İlliyet Bağı

Bu şartta, zenginleşmeye sebep olan olay ile bu olayın sonucu arasında illiyet bağının kurulmuş olması gerekir. Aksi halde bu bağ kurulamıyorsa; sebepsiz zenginleşmenin varlığından bahsedemeyiz

·         Sebepsiz Zenginleşme Kurumunun İşlevleri Nelerdir?

1-      Denkleştirici Adaleti Gerçekleştirme İşlevi

Sebepsiz zenginleşmenin hukukta ayrı bir borç kaynağı olarak düzenlenmiş olmasının temelinde "hakkaniyet" düşüncesinin bulunduğu, sebepsiz zenginleşmeyi düzenleyen bütün hükümlere bu gözle bakılması gerektiği genel olarak kabul edilmektedir. Geçerli bir sebebe dayanmaksızın bir kişinin malvarlığından diğerine kayan değerlerin iadesi, kökeni Aristoteles'e kadar giden, "denkleştirici adalet" düşüncesine dayanmaktadır. Sebepsiz zenginleşme kurumu bu adalet ihtiyacını o kadar yaygın bir alanda karşılamaktadır ki, yer yer, sosyal adaleti sağlayıcı, toplumsal etkiye sahip bir düzenleyici olduğu bile söylenmektedir. (2)

Denkleştirici adalet ilkesi, haklı bir sebep olmaksızın başkasının mal varlığından istifade ederek kendi mal varlığını artıran kişinin elde ettiği bu kazanımı geri verme zorunda olduğunu ve gerçek bir eski hale getirme yükümlülüğü bulunduğunu ifade eder. Hukuken geçersiz sözleşmeler, haksız iktisap kuralları uyarınca tasfiye edilirken, denkleştirici adalet kuralı hiçbir zaman gözardı edilmemelidir. Bu husus hakkaniyetin ve adaletin bir gereğidir. Bu bakımdan iadeye karar verilirken, satış bedeli olarak verilen paranın alım gücünün ilk ödeme tarihindeki alım gücüne ulaştırılması ve bu şekilde iadeye karar verilmesi uygun olacaktır. Aksi takdirde kısmi iade durumu oluşacak, iade dışındaki zenginleşme iade borçlusu yedinde haksız zenginleşme olarak kalacak, iade borçlularının iadede direnmelerine neden olacaktır.(3)

2-      İadeyi Sağlama İşlevi

Sebepsiz zenginleşme hükümlerinin, genel olarak malvarlığı kaymalarını giderme, düzeltme yanında; buna ek olarak, başkasının malvarlığına katılan bireysel bir değeri, bir eşyayı, bir fikri veya hukuki varlığı geri istemeyi sağlama işlevi de vardır. Sebepsiz zenginleşme borçlusu, sadece nakdi bir ödemeyle malvarlığında oluşan fazlalığı fakirleşene devretmekle değil, mümkün oldukça aldığını aynen iade etmekle yükümlüdür.(4)

3-      Tamamlama, Düzeltme İşlevi

Sebepsiz zenginleşmeye ilişkin hükümlerin uygulama alanı çok geniştir ve bu hükümler sadece malvarlıkları arasında değer kaymasından ibaret yalın hukuki olaylarda karşımıza çıkmaz. Hatta sadece sebepsiz zenginleşme ilişkisinden ibaret bu tür yalın olaylar, bu hükümlerin uygulama alanı içinde küçük bir yer tutar. Sebepsiz zenginleşme çoğu kez kanunda düzenlenmiş başka hükümler ve kurumların yarattığı hukuki sonuçlara eklenen yan bir sonuç olarak belirir. Sebepsiz zenginleşmenin bu işlevine, aile hukukundan miras hukukuna, eşya hukukundan kişiler hukukuna, hatta ticaret hukukundan sigorta hukukuna kadar pek çok alanda örnekler verilebilir. (5)

·         Sebepsiz Zenginleşmenin Hüküm ve Sonuçları

Burada eğer sebepsiz zenginleşen iyi niyetli ise; Türk Borçlar Kanunu m. 79/1’e göre zenginleşen, elinde kalanı iade ile yükümlüdür. Eğer ki zenginleşen, zenginleşmeyi iyi niyetli olmaksızın elden çıkarmışsa veya elden çıkarırken ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa T.B.K. m. 79/2’ ye göre zenginleşmenin tamamını geri vermekle yükümlü olacaktır.

Zenginleşen iyiniyetli ise yaptığı zorunlu ve yararlı giderleri, geri verme isteminde bulunandan isteyebilir. Zenginleşen iyiniyetli değilse, zorunlu giderlerinin ve yararlı giderlerinden sadece geri verme zamanında mevcut olan değer artışının ödenmesini isteyebilir. Zenginleşen, iyiniyetli olup olmadığına bakılmaksızın, diğer giderlerinin ödenmesini isteyemez. Ancak, kendisine karşılık önerilmezse, o şey ile birleştirdiği ve zararsızca ayrılması mümkün bulunan eklemeleri geri vermeden önce ayırıp alabilir. ( Türk Borçlar Kanunu madde 80)

Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen şey geri istenemez. Ancak, açılan davada hâkim, bu şeyin Devlete mal edilmesine karar verebilir. (T.B.K. m. 81)

Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı -zamanaşımı- , hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Zenginleşme, zenginleşenin bir alacak hakkı kazanması suretiyle gerçekleşmişse diğer taraf, istem hakkı zamanaşımına uğramış olsa bile, her zaman bu borcunu ifadan kaçınabilir.

 

KAYNAKÇA

 

1-      Bkz. Oğuzman - Öz, a.g.e., s. 690-692; Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Ankara t.y., III, 23-31; Feyzi Necmeddin Feyzioğlu, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, İstanbul 1976, I, 737

2-      Oğuzman- Öz, a.g.e., s. 682.

3-      https://www.emrekurt.av.tr/blogs/2021/12/06/denklestirici-adalet/

4-       Oğuzman- Öz, a.g.e., s. 683.

5-       Oğuzman- Öz, a.g.e., s. 684.

# YAZARIN DİĞER YAZILARI

Yazar Av. Senem Karakuzu - Mesaj Gönder


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Gazete Yenigün Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Gazete Yenigün hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Haber ajansları tarafından servis edilen tüm haberler Gazete Yenigün editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Gazete Yenigün değil haberi geçen ajanstır.



Anket İzmir'de Toplu Ulaşımdan Memnun musunuz?

Yenigün Gazetesi - İzmir haberleri https://yenigun.com/google-news.xml https://yenigun.com/sitemap.xml/ https://yenigun.com/sitemap-latest.xml