Doç. Dr. Çiler Çilingiroğlu'nun 12 Nisan 2022 tarihli Yenigün Gazetesi'ndeki köşe yazısıdır.

Günlük hayatın akışında pek aklımıza gelmiyor ama plastikten bir dünyaya dolanmış durumdayız. Dünyada,  yılda 400 milyon ton plastik üretiliyor. Pet şişeler, sentetik kumaşlar, araba lastikleri, ambalajlar, oyuncaklar ve diş fırçaları…Klişe bir ifadeyle şunu sormalı: Tehlikenin farkında mıyız? Belli ki değiliz; çünkü plastik üretimi hız kesmeden devam ediyor: Ne halklar ne devletler ne şirketler bu konuda kılını kıpırdatıyor. Olsa olsa sembolik uygulamalarla, bir mücadele veriliyor-muş imajı yaratılıyor.

Geçen haftalarda yayımlanan bir çalışma insan kanında mikroplastikler tespit etti. Daha önce yetişkin ve bebek dışkılarında, hatta plasentada mikroplastiklere rastlanmıştı. Şimdi ise ilk defa vücudumuzda dolanan pet şişe parçacıkları olduğu haberini alıyoruz.

Mikroplastik Ne Demek?

İlk olarak mikroplastiğin ne olduğuna bakalım. Tüketime sokulan plastik ürünler zamanla aşınıyor, parçalanıyor ve ufalanıyorlar; ancak yok olmuyorlar. Bu şekilde ufalanıp 5 mm’den küçükolan parçalara“mikroplastik” adı veriliyor. Bir mikrometreden küçük olanlara ise “nanoplastik” adı veriliyor.

Pet şişeler ve torbalar dışında, araba lastikleri veya yol çizgileri mikroplastiğin kaynakları. Mesela yol çizgilerinden uçuşan mikroplastikleri şehir tozunun parçaları olarak soluyoruz. Bazı kozmetik ürünlerde kullanılan polietilen maddesi mikroplastiğin bilinen kaynaklarından bir diğeri... Veya biberonlar. Bebeğinize plastik biberon içinde sıcak mama veriyorsanız günde 1 milyon kadar partikül bebeğiniz tarafından yutuluyor olabilir.

Antroposen Yerine Plastikosen?

Plastik, insanlığın geliştirdiği en dayanıklı hammaddelerden biri.Tamamen sentetik ve ucuz. Beş yüz yıla kadar doğada dayanıyor. Kapitalist mentaliteye göre dayanıklılık ve ucuz maliyet bir avantaj. İşin trajedisi şurada: Günümüzde, plastik, canlı yaşamına yönelmiş en büyük tehditlerinden biri.Dünyayı plastikle boğuyoruz, desek yeridir.Bilim insanları okyanuslarda 15 ila 51 trilyon mikroplastik parçası bulunduğunu hesapladı. Bir insan yılda bir kredi kartı boyutunda mikroplastik yutuyor. Antroposen Çağı’nın adının “Plastikosen” olması gerektiğini vurgulayanlar belki de haklı. Yarın mucizevi bir biçimde tüm dünyada plastik üretimi dursa bile, ürettiğimiz plastikler mikrove nano parçalara dönüşerek gezegeni kontamine etmeye devam edecek.

Mikroplastikler neden bizim makro sorunumuz?

Mikro ve nanoplastiklerin canlı yaşamı üzerindeki etkileri fiziksel veya kimyasal olabilir. Hayvanların, özellikle deniz canlılarının, mikroplastiğe maruz kaldıkları artık hepimizin malumu. Bu canlılar plastik torbalara, iplere, ağlara dolanıyorlar. Plastiği yiyecek olarak tüketip sindirim sistemi sorunlarından veya açlıktan ölebiliyorlar.

Mikroplastiğin insan sağlığı üzerindeki etkileriaraştırılmaya devam ediliyor. Farklı plastik tipleri içinde toksik maddeler, ağır metaller veya kimyasallar olabiliyor. Mesela BPA gibi plastiklerin hormonal sisteme etki ettiği ve kanserojen olduğu biliniyor. Ağır metal içeren plastiklerle meme kanseri arasındaki ilişki kanıtlanmış durumda. Avrupa Birliği mevzuatı teker teker bu plastikleri yasaklıyor ve insan sağlığına zararlı olarak sınıflandırıyor. Çoğu mikroplastik sindirim sistemiyle dışarıya atılıyor;ancak bazı nano boydaki plastiklerin dokulara, hücreye ve kana girdiği tespit edildi. Yani bedenimiz istemsizce plastik depoluyor. Hücreye nüfuz eden bazı kimyasallar veya ağır metaller potansiyel olarak DNA’ya zarar verebilir. Sinir sistemi, böbrekler, sindirim sistemi, cilt, plasenta ve solunum sistemimiz plastikler nedeniyle risk altında.

Sonuç: Antroposen realitesi bizi yeni radikal bir etiğe, insan sonrası bir politik yapıya çağırıyor. Bu mücadele, devletlere ve şirketlere bırakılamayacak kadar ciddi ve acil. İleriki haftalarda bu konuları açacağız. Şimdilik plastiksiz kalın!

Kaynaklar

Campanale, C., Massarelli, C., Savino, I., Locaputo, V., & Uricchio, V. F. (2020). A Detailed Review Study on Potential Effects of Microplastics and Additives of Concern on Human Health. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(4), 1212.

Lim, X. (2021). Microplastics are everywhere but are they harmful? Nature 593, 22-25.